مبلغ کل سبد خرید

0 تومان

سبد خرید شما خالی است یا موجودی محصول مورد نظر شما به اتمام رسیده است

مشاهده سبد خرید
0  

رصدخانه های ایران در گذشته به دلیل تاثیرشان بر پیشرفت علم ستاره شناسی و نجوم شهرت بسیار داشتند. به مناسبت هفته نجوم مروری داشته ایم بر این بناهای نجومی ایران؛ از رصدخانه مراغه تا آسمان نمای گنبد مینا.

ایرانیان از دیرباز تا امروز، علاقه زیادی به نجوم داشته‌ اند و دانشمندان بسیاری در علم ستاره‌ شناسی از این خاک برخاسته اند. اگر سری به مکان‌ های تاریخی ایران زده باشید، احتمالا متوجه شده‌ اید که خیلی از آن‌ ها مستقیم یا غیرمسقیم با علم نجوم در ارتباط هستند. بعضی از پژوهشگران، تعدادی از نقش‌ های تخت جمشید را نشانه ای بر آشنایی سازندگان آن‌ ها با اخترشناسی می‌ دانند؛ نقش حمله شیر به گاو از همین دسته است. در آتشکده های کهن و باستانی هم چهارطاقی‌ هایی به جا مانده‌ اند که بعضی از دانشمندان اعتقاد دارند بین معماری، موقعیت و تناسبات آن‌ ها با طلوع و غروب اجرام آسمانی ارتباطی وجود دارد. به مناسبت هفته نجوم مروری داشته ایم بر بناهای نجومی شاخص ایران؛ از گذشته تا امروز
مراغه، شهری تاریخی و مرکزی برای ستاره‌ شناسی
مراغه، شهری تاریخی و مرکزی برای ستاره‌ شناسی

رصدخانه مراغه

رصدخانه مراغه را به عنوان بزرگترین رصدخانه جهان در دوره قبل از اختراع تلسکوپ و قدیمی‌ ترین رصدخانه ایران -که پلان مشخصی از آن به جای مانده است-، می‌ شناسند. این رصدخانه که در آذربایجان شرقی قرار دارد و از دوران خواجه نصیرالدین طوسی به یادگار مانده، روی تپه‌ ای در غرب مراغه در نزدیکی دو روستا به نام‌ های «طالب‌ خوان» و «حاجی‌ کرد» واقع شده است. رصدخانه به سبب قرارگیری در این موقعیت، مشرف به دریاچه ارومیه است. اغراق نیست اگر بگوییم اکتشافات ستاره شناسی که دانشمندان در ۷۰۰ سال پیش در این رصدخانه انجام داده‌ اند، راه را برای مطالعات امروز بشر باز کرد. گرچه امروزه تنها پی‌ های بخش‌ های مختلف و بخشی از سدس فخری (از ابزارهای ستاره‌ شناسی برای اندازه‌ گیری ارتفاع ستاره ها یا سیاره‌ ها) سنگی آن باقی‌ مانده‌ است.

مدل سه‌ بعدی رصدخانه ملی ایران
مدل سه‌ بعدی رصدخانه ملی ایران

معماری رصدخانه مراغه

معمار اصلی این رصدخانه، «فخرالدین احمد بن عثمان مراغی» بود اما مسئولیت احداث واحد‌های علمی و ستاره‌ شناسی و ساخت ابزارآلات نجومی در این ساختمان را «موید الدین عروضی» بر عهده داشت. همچنین «قطب الدین شیرازی» و «نجم الدین دبیران قزوینی» در طرح ریزی این بنا مشارکت داشتند. طبق اسناد به جا مانده مهندسان و معماران زیادی از کشورهای مختلف از جمله مراکش و سوریه در ساخت رصدخانه مراغه همکاری کرده بودند. همچنین خواجه نصیرالدین طوسی از اساتید چینی برای ساخت ابزار نجومی کمک گرفته بود.

با فروپاشی حکومت ایلخانیان رصدخانه مراغه نیز که در اوج قدرت هلاکوخان بنا شده بود رو به ویرانی رفت. تا آنجا که «غیاث الدین جمشید کاشانی» که رصدخانه سمرقند را در زمان «الغ بیگ» از روی رصدخانه مراغه می ساخت، اظهار کرد در این بنا بخشهایی وجود دارد که او نمی داند بهر چه کاری ساخته شده بودند.

مجددا پس از چند صد سال و در زمان شاه عباس صفوی، شیخ بهایی و «ملا جلال منجم» برای ترسیم پلان ها و طرح ها به رصد خانه مراغه رفتند. در زمان ناصرالدین شاه نیز «علی محمد اصفهانی» با «اعتضاد السلطنه» وزیر علوم آن دوران طرحی را از تپه هایی که رصدخانه بر روی آن بنا شده، تهیه کردند. این طرح قدیمی ترین نقشه موجود از رصدخانه مراغه است. بیست سال بعد «هوتوم شیندلر» آلمانی و در دوره معاصر «علی اکبر سرفراز» و «پرویز ورجاوند» کاوش های گسترده و ارزشمندی را در این رصدخانه انجام دادند. در آن زمان برای محافظت از آثار به جای مانده، بر روی پی های باقی مانده پوسته محافظی کشیده شد. امروزه این نیمکره به نماد رصدخانه مراغه تبدیل شده است.

بزرگترین آسمان‌ نمای ایران، گنبد مینا
بزرگترین آسمان‌ نمای ایران، گنبد مینا

معماری به جای ساخت ابزار

قطر بیرونی برج مرکزی رصدخانه مراغه ۲۳/۶ متر و قطر داخلی آن ۲۲ متر است. این بنا از ۶ واحد مدور متحد المرکز تشکیل شده است. علاوه بر آن، برج دارای تیغه بندی عمود بر هم و دهلیز است که به واسطه این تقسیم بندی، فضاهای ۱۲ گانه ای در دو طرف آن با عمق های متفاوت ایجاد شده است. طبق دستنوشته های به جا مانده، این واحد نورگیری داشته که نور آفتاب از آنجا بر روی دیوار می تابیده و حرکت روزانه خورشید، اندازه گیری زوایای آفتاب و … به واسطه آن ممکن می شده است.

همچنین ۵ واحد دایره ای شکل و واحدهای چهارگوش دیگری در اطراف برج اصلی بنا شده بودند. واحدهای بیرونی محل نصب دستگاه های رصد یا خود وسیله ای برای رصد بوده اند. در بخش داخلی مصالح قلوه سنگ های رودخانه ای بوده اند و در نما، سنگ های تراشیده شده.

جواد شکاری نیری؛ پژوهشگر، از مطالعات خود در مورد این رصدخانه چنین نتیجه گیری کرده است که به دلیل محدودیت های تکنیکی و فنی در ساخت ابزار نجومی با چوب و فلز و همینطور عدم دقت این ابزارها منجمان و مهندسان ایرانی به ساخت آلات نجومی با استفاده از مصالح معماری روی آورده اند. مثلا سدس فخری فلزی به دلیل تغییر هوا منبسط و منقبض میشده و اندازه گیری را با اختلال روبرو می کرده است. بنابراین منجمان ایرانی آن را به شکل سازه ای سنگی ساختند. این دیوار مدور مدرج مانند ربع جداری محدودیت نمونه فلزی را نداشته است.

رصدخانه های ایران در عصر حاضر
رصدخانه های ایران در عصر حاضر

رصدخانه های ایران در عصر حاضر

اگر از رصدخانه های تاریخی ایران همچون رصدخانه نیمروز در سیستان و بلوچستان و رصدخانه شهرگور در فیروز آباد فارس بگذریم به رصدخانه های معاصر می رسیم که همگی به عصر تلسکوپ تعلق دارند. رصدخانه خواجه نصیرالدین طوسی (متعلق به دانشگاه تبریز)، رصدخانه ابوریحان بیرونی (متعلق به دانشگاه شیراز)، رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد، رصد خانه دانشگاه زنجان، رصدخانه دانشگاه کاشان، رصدخانه زعفرانیه تهران (متعلق به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، رصدخانه کاسین خرم آباد (شرکت رصدخانه کاسین)، رصدخانه مهر بوشهر (متعلق به آموزش و پرورش)، رصدخانه آلاشت مازندران (متعلق به شرکت اخترنمای شیراز و صنایع اپتیک اصفهان) از رصدخانه های ایران که فعالیت می کنند. البته امکانات اکثر آن ها امکانات آموزشی است و بسیاری از آن ها به رصدخانه های دانش آموزی و یا آماتوری معروف هستند.

رصدخانه ملی ایران
رصدخانه ملی ایران

رصدخانه ملی ایران

اما کار ترویج و آموزش و پژوهش در زمینه علم نجوم در ایران به این رصدخانه های نیمه حرفه ای محدود نمی شود. یکی از بزرگترین رصدخانه‌ های خاور میانه که می توان آن را پروژه‌ ای در حال پیشرفت خواند، «رصدخانه ملی ایران» است. این بنا، یک پروژه بزرگ علوم بنیادی است که با هدف ساخت یک پژوهشکده نجومی با تلسکوپی پیشرفته برای ترویج پژوهش‌ های نجومی و توسعه تکنولوژی‌ های مرتبط با آن در حال ساخت است. امید است رصدخانه ملی ایران که کار ساخت آن به صورت رسمی از سال ۱۳۸۸ و با همکاری مشاوران بین المللی آغاز شده است، با استفاده از فناوری‌ های متنوعی که در اختیار دارد، علاقمندان و پژوهشگران بسیار زیادی را به خود جذب و تحقیقات گسترده‌ ای را انجام دهد.

تلسکوپ اصلی این سایت رصدی تلسکوپINO۳۴۰است که ابزاری منحصر به فرد برای بررسی بسیاری از پرسش‌ های بی‌ جواب در زمینه‌ های نجوم و کیهان شناسی محسوب می‌ شود. مثلا این دستگاه می‌ تواند  با نگاه به کهکشان‌ های کم نور و فضای میان کهکشانی تاریخچه ساختارهای بزرگ را بررسی ‌کند. این رصدخانه در قُله گرگش در حوالی شهر قمصر کاشان واقع است.

گنبد مینا
گنبد مینا

آسمان نمای گنبد مینا

گرچه پیشرفت رصدخانه های ایران تا کنون نتواسته به مانند گذشته و همگام با اختراعات و امکانات جهانی باشد اما پدیدار شدن آسمان نماها نویدبخش است. با آسمان نماها کمی می توان محدودیت آموزش نجوم و لذت بردن از شناخت آسمان را که تا پیش از این وابسته به رصدخانه ها بود، کاهش داد. در همین راستا در سال ۱۳۹۳ گنبد مینا درهایش را به روی تهرانی ها باز کرد.

گنبد مینا بزرگ‌ ترین آسمان‌ نما یا همان پلانتاریوم ایران و خاورمیانه است. این مرکز در واقع یک شبیه‌ ساز از جهان هستی، کرات و ستارگان است. به طور مثال در آن می توان آسمان را در طی حرکت وضعی و یا انتقالی زمین مشاهده کرد. همچنین تصاویر و فیلم هایی به صورت سه بعدی با موضوعات نجومی در پلانتاریوم ها به نمایش در می‌ آیند. بنای گنبد مینا با وسعت نزدیک به هزار و هشتصد متر مربع شامل یک سالن نمایش شیب‌ دار با ۱۵۰ صندلی و پرده نمایش گنبدی است.

ساختمان آسمان‌ نما به شکل یک خورشید نمادین و با الهام از عناصر معماری ایرانی اسلامی توسط مهندسان و معماران ایرانی طراحی و ساخته شده است. در گنبد مینا علاوه بر نمایش فیلم و بازدید از نمایشگاه ستاره‌ شناسی می‌توانید رصد را هم تجربه کنید. چه زمانی بهتر از هفته نجوم برای آشتی دوباره با آسمان.

منبع: خوگر نیوز

کلیه حقوق این مطلب متعلق بهخوگر است
avatar

امتیاز شما

 سوالی دارید!؟ 021-61925

khooger
telegram